IB Diploma Programı’nın en zorlu bileşenlerinden biri olan Extended Essay (EE), 4.000 kelimelik bağımsız bir araştırma çalışmasıdır. Bu çalışmanın başarısını belirleyen en önemli unsur ise araştırma sorusudur. İyi bir araştırma sorusu yazının tamamına yön verir; zayıf bir soru ise en iyi yazılmış metni bile sınırlı bir puana mahkûm edebilir.
Bu rehberde güçlü bir EE araştırma sorusunun özelliklerini, Mayıs 2027’den itibaren geçerli olan değişiklikleri ve farklı derslerden zayıf ve güçlü soru örneklerini paylaşıyoruz.
Güçlü Bir EE Araştırma Sorusunun Özellikleri
İyi bir araştırma sorusu şu dört özelliği taşır:
- Odaklı: Geniş bir konuyu değil, belirli bir problemi ele alır.
- Tartışmaya açık: Cevabı tek bir cümleyle verilebilecek bir bilgi sorusu değildir; analiz ve değerlendirme gerektirir.
- Uygulanabilir: 4.000 kelime ve sınırlı bir süre içinde, ulaşabileceğiniz kaynaklarla cevaplanabilir.
- Derse uygun: Seçtiğiniz dersin yöntemleri ve kavramlarıyla incelenebilir.
En sık yapılan hata, soruyu çok geniş tutmaktır. “İklim değişikliği tarımı nasıl etkiler?” gibi bir soru bir kitabın konusu olabilir, ama bir EE’nin değil.
Mayıs 2027’den İtibaren Neler Değişiyor?
İlk değerlendirmesi Mayıs 2027’de yapılacak öğrenciler için EE’de önemli değişiklikler var:
- Toplam puan 34’ten 30’a iniyor.
- Ayrı bir “Presentation” kriteri kalkıyor; bu unsurlar “Framework for the essay” kriterine dahil ediliyor.
- “Discussion and evaluation” kriteri 8 puanla en yüksek ağırlığa sahip kriter oluyor.
- RPPF yerine 500 kelimelik tek bir yansıtıcı metinden oluşan RPF geliyor.
- Öğrenciler ders odaklı (subject-focused) veya disiplinler arası (interdisciplinary) yollardan birini seçiyor.
Değerlendirmede tartışma ve değerlendirme kriterinin ağırlığının artması, araştırma sorunuzun gerçekten tartışmaya açık olmasını her zamankinden önemli hâle getiriyor. Kesin kriterler için okulunuzun IB koordinatöründen güncel EE rehberini isteyin.
Derslere Göre Araştırma Sorusu Örnekleri
Aşağıdaki örnekler, zayıf bir sorunun nasıl güçlendirilebileceğini göstermek için hazırlanmıştır. Bunları doğrudan kopyalamak yerine kendi ilgi alanınıza uyarlayın.
Biyoloji
Zayıf: “Kafein bitkileri nasıl etkiler?”
Güçlü: “Farklı kafein konsantrasyonları (0, 0,5, 1,0, 1,5 ve 2,0 g/L), Lepidium sativum (tere) tohumlarının yedi günlük çimlenme oranını ve kök uzunluğunu nasıl etkiler?”
Kimya
Zayıf: “C vitamini nasıl bozunur?”
Güçlü: “Sıcaklık (20–80 °C) portakal suyundaki askorbik asit miktarının bozunma hızını, iyot titrasyonu ile ölçüldüğünde nasıl etkiler?”
Fizik
Zayıf: “Sarkaçlar nasıl çalışır?”
Güçlü: “Hava direncini artıran farklı yüzey alanlarına sahip sarkaç kütleleri, sönümlü bir sarkacın genliğinin azalma hızını nasıl etkiler?”
Matematik
Zayıf: “Fibonacci dizisi doğada nerede görülür?”
Güçlü: “Ayçiçeği tohumlarının dizilişini modellemek için kullanılan Vogel modeli, gerçek bir ayçiçeği başındaki spiral sayılarını ne ölçüde doğru tahmin eder?”
Ekonomi
Zayıf: “Enflasyon Türkiye’yi nasıl etkiledi?”
Güçlü: “2021–2024 döneminde İstanbul’daki bağımsız kafelerin fiyatlama stratejilerinde maliyet artışlarının tüketiciye yansıtılma oranı ne ölçüde fiyat esnekliği ile açıklanabilir?”
Tarih
Zayıf: “Osmanlı İmparatorluğu neden çöktü?”
Güçlü: “1838 Balta Limanı Antlaşması, 1840–1870 döneminde Osmanlı tekstil üretiminin gerilemesinde ne ölçüde belirleyici bir etken olmuştur?”
İngiliz Dili ve Edebiyatı
Zayıf: “Orwell’in 1984 romanının temaları nelerdir?”
Güçlü: “Orwell, 1984 romanında Newspeak’i bireysel düşüncenin bastırılmasının bir aracı olarak nasıl kullanır ve bu dilsel tasarım Winston’ın direnişini ne ölçüde sınırlar?”
Psikoloji
Zayıf: “Sosyal medya gençleri etkiler mi?”
Güçlü: “Sosyal karşılaştırma kuramı, sosyal medya kullanımı ile ergenlerde beden memnuniyetsizliği arasındaki ilişkiyi ne ölçüde açıklar?”
İşletme Yönetimi
Zayıf: “Pazarlama bir şirketi nasıl etkiler?”
Güçlü: “Türkiye’de faaliyet gösteren yerel bir kahve zinciri, 2023–2025 döneminde sadakat programı uygulamasıyla müşteri elde tutma oranını ne ölçüde artırmıştır?”
Coğrafya
Zayıf: “Kentleşme çevreye zarar verir mi?”
Güçlü: “İstanbul’un iki farklı ilçesinde yeşil alan oranı ile yaz aylarında ölçülen yüzey sıcaklığı arasındaki fark, kentsel ısı adası etkisini ne ölçüde açıklar?”
Sorunuzu Test Etmenin 3 Yolu
- “Ne ölçüde” testi: Sorunuzu “ne ölçüde” veya “nasıl” ile yeniden yazabiliyorsanız, büyük ihtimalle tartışmaya açıktır.
- Kaynak testi: Konunuzla ilgili en az beş ile on güvenilir akademik kaynağa ulaşabiliyor musunuz?
- Danışman testi: Sorunuzu danışmanınıza bir dakikada açıklayabiliyor musunuz? Açıklayamıyorsanız soru henüz yeterince net değildir.
Sık Yapılan Hatalar
- Çok geniş sorular: Kapsamı daraltmak için zaman aralığı, coğrafi bölge veya belirli bir değişken ekleyin.
- Cevabı bilinen sorular: Ders kitabında cevabı olan sorular analiz alanı bırakmaz.
- Deneysel derslerde ölçülemeyen değişkenler: Bağımlı ve bağımsız değişkenler net ve ölçülebilir olmalıdır.
- Etik sorun içeren konular: İnsan katılımcı veya canlı içeren deneylerde IB’nin etik kurallarına mutlaka uyun.
Sık Sorulan Sorular
Araştırma sorusu yazım sürecinde değiştirebilir miyim?
Evet. Araştırma ilerledikçe sorunuzu daraltmanız veya netleştirmeniz doğaldır. Ancak her değişikliği danışmanınızla paylaşın ve yansıtıcı metninizde bu süreci anlatın.
Türkçe bir konu seçebilir miyim?
Evet. Türkiye ile ilgili konular, yerel kaynaklara erişiminiz sayesinde özgün bir çalışma yapmanıza olanak tanır. Önemli olan, sorunun seçtiğiniz dersin yöntemleriyle incelenebilmesidir.
EE’yi hangi dersten yazmalıyım?
Genellikle Higher Level (HL) olarak aldığınız ve gerçekten ilgi duyduğunuz bir ders en iyi seçimdir. Dersin kavramlarına ve yöntemlerine hâkim olmak, analiz ve değerlendirme kriterlerinde size avantaj sağlar.
Eduvita UK ile Güçlü Bir Extended Essay
Eduvita UK olarak IB öğrencilerine Extended Essay sürecinde bilimsel dürüstlük ilkelerine bağlı birebir mentörlük sunuyoruz. Çalışmanızı sizin yerinize yazmıyoruz. Bunun yerine araştırma sorunuzu netleştirmenize, kaynaklarınızı planlamanıza ve argümanınızı IB değerlendirme kriterlerine göre güçlendirmenize rehberlik ediyoruz. Uzman mentörlerimizle ücretsiz bir ön görüşme planlayabilirsiniz.