Anket uygulamak, görüşme yapmak ya da herhangi bir şekilde insanlardan veri toplamak istiyorsanız tezinizin önündeki ilk resmî adımlardan biri etik kurul onayıdır. Birçok öğrenci bu süreci basit bir formalite olarak görür ve son ana bırakır. Oysa eksik bir başvuru haftalarca, hatta aylarca gecikmeye yol açabilir. Daha da önemlisi, etik kurul onayı olmadan toplanan veriler tezde ve yayında kullanılamayabilir.
Bu rehberde hangi araştırmaların etik kurul onayı gerektirdiğini, hangi kurula başvurmanız gerektiğini, başvuru dosyasında hangi belgelerin bulunması gerektiğini ve en sık yapılan hataları anlatıyoruz.
Hangi Araştırmalar Etik Kurul Başvurusu Onayı Gerektirir?
Genel kural basittir: İnsan katılımcılardan veya insanlara ait kişisel verilerden veri topluyorsanız etik kurul onayı almanız gerekir. Bu kapsamda en sık karşılaşılan durumlar şunlardır:
- Anket veya ölçek uygulaması
- Yüz yüze ya da çevrim içi görüşme ve odak grup çalışmaları
- Gözlem, deney veya müdahale içeren araştırmalar
- Hasta kayıtları gibi kişisel verilerin geriye dönük incelenmesi
- Hayvanlar üzerinde yapılan deneysel çalışmalar
Yalnızca yayımlanmış belgeler, kamuya açık istatistikler veya literatür üzerinden yapılan çalışmalar genellikle etik kurul onayı gerektirmez. Ancak bu kararı kendi başınıza vermeyin; emin değilseniz enstitünüze ya da etik kurul sekretaryasına danışın.
Hangi Etik Kurul Başvurusu Yapmalısınız?
Türkiye’de araştırmanın türüne göre farklı etik kurullar bulunur. Yanlış kurula başvurmak zaman kaybının en yaygın nedenlerinden biridir.
- Sosyal ve Beşerî Bilimler Etik Kurulu: Eğitim, psikoloji, işletme, sosyoloji gibi alanlarda anket, ölçek ve görüşmeye dayalı, girişimsel olmayan araştırmalar
- Girişimsel Olmayan Klinik Araştırmalar Etik Kurulu: Sağlık alanında hastalardan anket, gözlem veya kayıt incelemesi yoluyla veri toplanan çalışmalar
- Klinik Araştırmalar Etik Kurulu: İlaç, tıbbi cihaz veya tedavi müdahalesi içeren araştırmalar; bu çalışmalar ayrıca ilgili resmî kurumun iznine tabidir
- Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu: Hayvanlar üzerinde yapılan deneysel çalışmalar
Örneğin bir eğitim fakültesi öğrencisinin hastanede çalışan hemşirelerle anket yapması gibi alanlar arası durumlarda doğru kurulu danışmanınızla birlikte belirleyin. Üniversitenizde bu kurulların hangilerinin bulunduğunu ve başvuru takvimlerini enstitünüzün web sayfasından öğrenebilirsiniz.
Başvuru Dosyasında Hangi Belgeler Bulunur?
Etik kurulların istediği belgeler üniversiteden üniversiteye küçük farklılıklar gösterse de bir başvuru dosyası genellikle şunları içerir:
- Başvuru formu: Kurulun kendi formu, danışman ve öğrenci imzalarıyla
- Araştırma özeti veya protokolü: Amaç, yöntem, örneklem, veri toplama ve analiz süreçlerinin açıklandığı metin
- Veri toplama araçları: Uygulanacak anket, ölçek veya görüşme sorularının tam hâli
- Ölçek kullanım izinleri: Başkası tarafından geliştirilmiş bir ölçek kullanıyorsanız ölçeği geliştiren veya uyarlayan yazardan alınan izin
- Bilgilendirilmiş onam formu: Katılımcıya araştırmayı açıklayan ve gönüllü katılımını belgeleyen form
- Kurum izinleri: Veriyi bir okul, hastane veya şirketten toplayacaksanız ilgili kurumdan alınacak izin yazısı veya izin talebi
- Özgeçmişler: Araştırmacı ve danışmanın kısa özgeçmişleri
Bilgilendirilmiş Onam Formu Nasıl Yazılır?
Onam formu, etik kurulların en dikkatle incelediği belgelerden biridir. İyi bir onam formu, katılımcının anlayabileceği sade bir dille yazılır ve şu bilgileri içerir:
- Araştırmanın amacı ve araştırmacının kim olduğu
- Katılımcıdan ne yapması beklendiği ve bunun ne kadar süreceği
- Katılımın tamamen gönüllü olduğu ve istediği an ayrılabileceği
- Verilerin nasıl saklanacağı, kimlerin erişebileceği ve gizliliğin nasıl korunacağı
- Araştırmacıya ulaşabileceği iletişim bilgileri
18 yaşından küçük katılımcılarla çalışıyorsanız veli onamı ve çocuğun kendi rızası ayrı ayrı alınmalıdır.
Okullarda Araştırma Yapacaklar İçin Ek Adım
MEB’e bağlı okullarda veri toplayacaksanız etik kurul onayına ek olarak Millî Eğitim Bakanlığı’ndan veya il millî eğitim müdürlüğünden araştırma izni almanız gerekir. Bu izin süreci genellikle etik kurul onayının ardından başlar ve ayrıca zaman alır. Takviminizi bu iki aşamayı da hesaba katarak planlayın.
Kişisel Verilerin Korunması
Etik kurullar, katılımcılara ait verilerin nasıl korunacağına özellikle dikkat eder. Başvurunuzda verilerin hangi ortamda saklanacağını, ne kadar süre tutulacağını ve araştırma bittiğinde nasıl imha edileceğini açıkça yazın. Mümkün olan her durumda veriyi isim yerine kodlarla anonimleştirin.
Kişisel verilerin işlenmesi Türkiye’de 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamındadır. Sağlık verisi gibi özel nitelikli verilerle çalışıyorsanız bu konuda daha da titiz olmanız gerekir. Verileri kişisel bulut hesaplarında ya da şifresiz cihazlarda saklamaktan kaçının.
En Sık Yapılan Hatalar
- Veri toplamaya onaydan önce başlamak: Etik kurullar genellikle geriye dönük onay vermez. Onaydan önce toplanan veriler tezde kullanılamayabilir.
- Eksik ölçek izni: Kullanılan ölçeklerin izin yazılarının dosyada olmaması, başvurunun geri dönmesine yol açar.
- Onam formunda teknik dil: Akademik terimlerle dolu bir onam formu, katılımcının gerçekten bilgilendirildiğini göstermez.
- Takvimi hesaba katmamak: Kurulların çoğu ayda bir veya iki kez toplanır. Başvuru tarihini kaçırmak, bir ay kaybetmek anlamına gelebilir.
Sık Sorulan Sorular
Etik kurul onayı ne kadar sürede çıkar?
Kurulun toplanma sıklığına ve dosyanın eksiksiz olmasına bağlıdır. Eksiksiz bir dosya için genellikle birkaç hafta yeterlidir, ancak düzeltme istenirse süre uzar.
Çevrim içi anket için de etik kurul onayı gerekir mi?
Evet. Verinin çevrim içi toplanması, etik kurul onayı gerekliliğini ortadan kaldırmaz. Onam bilgilendirmesi anketin ilk sayfasında yer almalıdır. Katılımcı, onay kutusunu işaretlemeden sorulara geçememelidir.
Eduvita UK ile Etik Kurul Başvurusu Sürecinizi Kolaylaştırın
Eduvita UK olarak tez öğrencilerine etik kurul başvuru dosyasının hazırlanmasında bilimsel dürüstlük ilkelerine bağlı birebir rehberlik sunuyoruz. Araştırma protokolünüzün yapısını, onam formunuzun dilini ve veri toplama araçlarınızın tutarlılığını birlikte gözden geçiriyoruz. Uzman danışmanlarımızla ücretsiz bir ön görüşme planlayabilirsiniz.