Yapay zekâ araçları artık lisansüstü öğrencilerin günlük çalışma rutininin bir parçası. Literatür taramasında özet çıkarmak, İngilizce metni düzeltmek ya da analiz kodunu kontrol etmek için bu araçlara başvuran öğrenci sayısı her dönem artıyor. Üniversitelerin beklentisi ise giderek netleşiyor: Kullanabilirsiniz, ancak nasıl ve ne kadar kullandığınızı açıkça beyan etmelisiniz.
Bu rehberde tezde yapay zekâ kullanım beyanının neden önemli olduğunu, hangi bilgileri içermesi gerektiğini ve farklı durumlar için kullanabileceğiniz örnek beyan metinlerini paylaşıyoruz.
Neden Beyan Yazmak Zorundasınız?
YÖK, Mayıs 2024’te “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber”i yayımladı. Rehberin temel ilkelerinden biri şeffaflıktır. TÜBİTAK da Ocak 2026’da destek süreçlerinde üretken yapay zekânın sorumlu kullanımına ilişkin kendi rehberini yayımladı. YÖK Başkanlığı ise tez ve makalelerde yapay zekâ kullanımını düzenleyecek kapsamlı bir mevzuat çalışmasının sonuna gelindiğini açıkladı.
Bu çerçeveye dayanarak birçok üniversite kendi yönergesini hazırladı. Bazı enstitüler, beyan edilmeyen yapay zekâ kullanımını, izin verilen bir amaçla yapılmış olsa bile etik ihlal olarak değerlendiriyor. Yani sorun çoğu zaman aracı kullanmak değil, kullanımı gizlemektir.
Beyan Metninde Neler Yer Almalı?
Etkili bir beyan kısa ama eksiksiz olmalıdır. Jüri ve danışmanınız metni okuduğunda şu sorulara yanıt bulabilmelidir:
- Hangi araç kullanıldı? Aracın adı ve mümkünse sürümü
- Ne zaman kullanıldı? Kullanım tarihi veya dönemi
- Hangi amaçla kullanıldı? Dil düzenleme, özetleme, kod kontrolü, çeviri gibi
- Tezin hangi bölümlerinde kullanıldı? Giriş, literatür, yöntem, bulgular gibi
- Çıktılar nasıl doğrulandı? Kaynak kontrolü, danışman onayı, manuel düzenleme
- Sorumluluk ifadesi: Tezin bilimsel içeriğinden ve tüm çıktılardan yazarın sorumlu olduğu
Sorumluluk ifadesi özellikle önemlidir. Yapay zekâ bir yazar değildir ve ürettiği içeriğin doğruluğundan tezi yazan kişi sorumludur.
Beyan Tezin Neresine Yazılır?
Beyanın yeri üniversiteden üniversiteye değişir. Bazı enstitüler etik beyan sayfasının hemen altına ayrı bir paragraf eklenmesini ister. Bazıları ise önsözde ya da yöntem bölümünde bir alt başlık açılmasını bekler. Kendi enstitünüzün tez yazım kılavuzunu ve yapay zekâ yönergesini mutlaka kontrol edin. Belirli bir şablon sunuluyorsa birebir o şablonu kullanın.
Örnek Beyan Metinleri
Aşağıdaki örnekler genel bir fikir vermek için hazırlanmıştır. Kendi enstitünüzün şablonuna göre uyarlayın.
Örnek 1: Yapay zeka kullanılmadıysa
“Bu tezin hazırlanması sürecinde, metin üretimi, veri analizi, çeviri veya dil düzenleme dahil hiçbir aşamada üretken yapay zekâ aracı kullanılmamıştır.”
Örnek 2: Yalnızca dil düzenlemesi için kullanıldıysa
“Bu tezin İngilizce özetinde ve tartışma bölümünde dil bilgisi ve akıcılık kontrolü amacıyla [araç adı ve sürümü] aracı [tarih aralığı] tarihleri arasında kullanılmıştır. Araç yeni içerik üretmek için kullanılmamış, önerilen düzeltmeler yazar tarafından tek tek incelenerek kabul edilmiş veya reddedilmiştir. Tezin bilimsel içeriğinin tüm sorumluluğu yazara aittir.”
Örnek 3: Analiz kodu ve literatür için kullanıldıysa
“Veri analizi aşamasında yazılan R kodlarındaki hataların tespiti ve literatür taramasında makale özetlerinin ön sınıflandırması için [araç adı ve sürümü] kullanılmıştır. Tüm kod çıktıları yazar tarafından yeniden çalıştırılarak doğrulanmış, sınıflandırılan makalelerin tamamı orijinal kaynaklarından okunmuştur. Kullanım, tez danışmanının bilgisi ve onayı dahilinde gerçekleştirilmiştir.”
Beyan Yazarken Sık Yapılan Hatalar
- Belirsiz ifadeler kullanmak: “Yapay zekadan yardım alınmıştır” gibi genel cümleler hiçbir şeyi açıklamaz.
- Kullanımı küçültmek: Gerçekte metin üretimi için kullanılan bir aracı yalnızca “dil düzenleme” olarak beyan etmek ciddi sonuçlar doğurabilir.
- Danışmanı bilgilendirmemek: Pek çok yönerge, tezin özünü etkileyen kullanımlar için danışmanın onayını şart koşar.
- Kayıt tutmamak: Hangi aracı ne zaman, hangi amaçla kullandığınızı tez süreci boyunca not almazsanız beyanı sonradan doğru yazmak zorlaşır.
Yapay Zeka Kullanırken Kayıt Tutmanın Önemi
Tez süreci aylar, hatta yıllar sürer. Bu süre içinde hangi araçla neyi yaptığınızı hatırlamak zordur. Basit bir kullanım günlüğü tutmak hem beyanınızı doğru yazmanızı sağlar hem de olası bir sorgulamada sizi korur. Tarih, araç, amaç ve sonucu not etmeniz yeterlidir. Bu günlüğü bir tablo dosyasında ya da tez klasörünüzdeki basit bir metin belgesinde tutabilirsiniz. Önemli olan, kaydı kullanım anında yapmanız ve sonradan tahmine dayalı doldurmamanızdır. Taslaklarınızı ve kaynak notlarınızı düzenli saklamak da aynı amaca hizmet eder.
Ayrıca yapay zekâ tespit yazılımlarının sonuçlarının tek başına kesin kanıt sayılmadığını unutmayın. Ancak şeffaf bir beyan ve düzenli tutulmuş kayıtlar, çalışmanızın özgünlüğünü savunmanızı her zaman kolaylaştırır.
Sık Sorulan Sorular
Grammarly gibi dil araçlarını da beyan etmem gerekir mi?
Üretken yapay zeka özellikleri olan dil araçları da çoğu yönergenin kapsamına girer. Emin değilseniz beyan etmek her zaman daha güvenli bir tercihtir.
Yapay zeka kullanımı tezimin reddedilmesine neden olur mu?
Yönergeye uygun ve beyan edilmiş kullanım genellikle sorun oluşturmaz. Asıl risk, beyan edilmemiş ya da tezin özünü yapay zekâya devreden kullanımlardır.
Tezimin bölümlerini veya verilerimi yapay zekâ aracına yüklemek güvenli mi?
Dikkatli olmalısınız. Katılımcı verileri, etik kurul izniyle toplanan bilgiler ve henüz yayımlanmamış bulgular gizlilik kapsamındadır. Birçok üniversite yönergesi bu tür verilerin harici yapay zekâ araçlarına yüklenmemesi gerektiğini vurgular. Kişisel veri içeren dosyaları paylaşmadan önce verileri anonimleştirin ve danışmanınıza danışın.
Eduvita UK ile Etik ve Güçlü Bir Tez
Eduvita UK olarak bilimsel dürüstlüğü temel alan akademik danışmanlık sunuyoruz. Tezinizi sizin yerinize yazmıyor; yapay zekâyı etik sınırlar içinde nasıl kullanacağınız, beyanınızı nasıl hazırlayacağınız ve metninizi akademik standartlara nasıl taşıyacağınız konusunda birebir rehberlik ediyoruz. Uzman danışmanlarımızla ücretsiz bir ön görüşme planlayabilirsiniz.